طبیعی ترین روشهای ساخت موسیقی

[سید نظام الدین دلفانی]

بداهه نوازی از طبیعی ترین روشهای ساخت موسیقی است که سالها پیش از آنکه روشهای چاپ و انتشار نت موسیقی - بصورت دستی یا ماشینی - گسترش پیدا کند، توسط نوازندگان سازهای مختلف موسیقی بکار برده می شد. اینگونه از نوازندگان - یا موسیقیدانان - در جوامع خود عمومآ افرادی خلاق و با استعداد تلقی می شدند.

با گذشت زمان، متدوال شدن تهیه نسخه های دستی و پس از آن پیشرفت صنایع چاپ، بتدریج از میزان خلاقیت نوازندگان کاسته شد. چرا که دیگر وظیفه نوازنده اجرای قطعه همانند آن چیزی بود که آهنگساز روی کاغذ نوشته است.

اما امروز در قرن بیست و یکم، بسیاری دیگر از نوازندگان محلی در اقصی نقاط جهان - کماکان سعی در استفاده از مهارتهای بداهه نوازی و Improvise کردن هستند.

تفاوت عمده این نوازندگان با موسیقیدانان یا نوازندگان زمانهای دور - که نت موسیقی و نشر آن باب نشده بود - در آن است که آنها از این امکانات برای آموزش مهارت های خود به دیگران استفاده می کنند و در عین حال هرگز یک هنرجوی موسیقی را مجبور به نواختن دقیق قطعات نمی کنند. بعنوان مثال با وجود آنکه سالها از عمر قطعه های محتلف موسیقی می گذرد و صدها نسخه از آن اجرا شده است، هنرجوی موسیقی می تواند نت آنرا جلوی خود گذاشته آنچنان اجرایی از این قطعه را ارائه کند که علاقمندان و بزرگان موسیقی به تحسین وادار کند.

بسیاری از مردم معتقد هستند که موسیقی یا هر هنر دیگری ذاتی است، یا شما می توانید موسیقی فرابگیرید و یا نمی توانید، "استعدادش را دارید یا ندارید". اما واقعیت چیز دیگریست! اگر می خواهید یک نوازنده موسیقی باشید باید در آن غرق شوید و در محیط آن قرار بگیرید. در آن صورت پس از گذشت مدتی بدون آنکه آموزش خاصی دیده باشید چنانچه شروع به نواختن ساز بکنید، ساز شما همانند یک موسیقدان صدا خواهد داد.

راه دیگر برای اینکه از ساز شما صدای واقعی موسیقی بیرون آید وجود ندارد، چرا که این سبک موسیقی یک سبک طبیعی است و باید از راه تجربه - گوش دادن و نگاه کردن به نوازندگی دیگران - آموخته شود هرچند امکانات آموزشی مانند کتاب، نت، استاد و ... می تواند در این مسیر شما را کمک کند.

هرگز فراموش نکنید که تجارب بسیاری نشان داده است عبارت رایج "استعدادش را دارید یا ندارید" معتبر نیست و تنها دو چیز برای پیشرفت لازم است، اراده و تمرین.

چند نکته برای آنکه بتوانید به یک نوازنده قابل قبول تبدیل شوید
- قبل از هر چیز به (نظم Discipline، اعتماد به نفس Confidence و اراده کافی Will suffice ) نیاز دارید.
- باید بخواهید که بداهه نوازی و Improvise کنید.
- باید بطور جدی به موسیقی گوش کنید Seriously, listen to music
- در اجرا های زنده به نحوه نوازندگی نوازندگان توجه کنید.
- لازم است روش مناسب و نتیجه دهنده ای را برای تمرین کردن انتخاب کنید
Appropriate methods and Consequent
- لازم است جلسات تمرین گروهی برای بالا بردن مهارت Improvise داشته باشید.

یک خواسته همگانی
اغلب ما در دوران نوجوانی در آرزوی این هستیم که بتوانیم آهنگ یا ملودی هایی که می شنویم را با ساز خود اجرا کنیم. بسیاری از ما حتی با وجود آنکه در رده های بالای نوازندگی ساز هستیم این توانایی ابتدایی را نداریم. آیا می دانید چرا؟ احساس، شیوه نوازندگی، نوانس ها و ... بسیاری دیگر از عوامل اجرایی موسیقی Jazz آنگونه نیست که یک استاد بتواند آنرا در کلاس درس نوازندگی به شما آموزش دهد، شما خود باید به این مهارت دست پیدا کنید.

چگونه به این مهارت دست پیدا کنیم؟
فرض را بر این می گذاریم که در تمامی اوقات فراغت خود به موسیقی گوش می دهید و به اندازه لازم به طرق مختلف اجراهای نوازندگان بزرگ را تماشا می کنید، بنابراین ذهن شما می تواند در فضای موسیقی فکر و عمل کند، تحت این شرایط تنها لازم است مهارت فکر کردن را به دستان خود نیز منتقل کنید. پیش از هرچیز باید بتوانید آنچه را می شنوید اجرا کنید.

یک قطعه بسیار ساده از لحاظ ملودی و آشنا برای خود را انتخاب کنید. این قطعه می تواند آهنگ "تولد" ، یک ملودی زیبا محلی مانند "می خوام برم کوه" و یا یک تم زیبای کلاسیک مانند "سمفونی 40 موتسارت" و ... باشد. بدون آنکه فکر کنید یک نت از محدوده میانی ساز خود را انتخاب کنید، مانند سل (G) و سپس اقدام به اجرای این ملودی از آن نت بنمایید.

پس از آنکه توانستید به راحتی این قطعه را اجرا کنید، نت دیگری را انتخاب کنید مثلآ سی بمل (Bb) و اجرای ملودی را روی آن تمرین کنید. اینکار را آنقدر ادامه دهید تا بتوانید ملودی مورد نظر خود را از هر 12 نت کروماتیک بدون اشتباه اجرا کنید.

پس از آن باید ملودی های متفاوت دیگری را به همین صورت تمرین و اجرا نمایید. این کاربردی ترین روشی است که با تجربه ترین نوازندگان جز برای همسان کردن توانایی گوش، ذهن و دستها از آن استفاده می کنند.

پس از کسب مهارت لازم - که ممکن است ماه ها به طول بیانجامد - شما عملآ توانسته اید فاصله میان گوش کردن، فکر کردن و دستور دادن به دست برای اجرای صحیح را به حد صفر برسانید و این یکی از توانایی هایی است که کمتر نوازنده کلاسیک از آن برخوردار است.

موسیقی در ذهن اجرا می شود
چندان دور از واقعیت نیست اگر بگوییم موسیقی قبل از آنکه روی ساز اجرا شود در ذهن اجرا می شود. شاید برخی از نوازندگان را دیده باشید که در هنگام اجرای موسیقی با دهان خود نیز قطعه را زمزمه می کنند. آیا می دانید برای چه آنها این چنین می کنند؟

آنها ایده های موسیقی را در هنگام اجرا در ذهن خود می پرورانند و برای آنکه گوششان آنها بتواند نت مورد نظر یا فواصل نتها را تشخیص دهد با دهان ملودی را زمزمه می کنند، به این ترتیب با گوش می توانند ملودی را بشنوند و سپس با توجه به مهارتی که در قسمت قبل توضیح دادیم، می توانند قطعه بداهه خود را بنوازند.

همانطور که اشاره کردیم برای پرورش استعداد تولید و خلاقیت ملودی های بدیع نیاز به گوش کردن به کارهای بزرگان موسیقی دارید. این نکته آنقدر مهم است که موثرترین تمرین اولیه برای کسی که می خواهد بداهه نوازی کند، گوش دادن به موسیقی محسوب می شود. اگر خلاقیت تولید موسیقی را در ذهن خود تقویت کنید بسادگی با داشتن توانایی ترجمه آن به حرکات دست و انگشتان ميتوانيد یک بداهه نواز خوب شوید.

[سید نظام الدین دلفانی]

موسیقیدانان و نوازندگان خبره Jazz از لحاظ جسمی یا روحی چیزی بیش از شما ندارند. در واقع اینطور نیست که خداوند چیزی بیش از شما در وجود آنها قرار داده باشد. برتری آنها بر دیگر علاقمندان عادی به موسیقی آن است که با جدیت و نظم بیشتری به تمرین موسیقی می پردازند بطوریکه پس از مدتی توانایی شنیدن ایده های موسیقی در مغز و انتقال آن به انگشتان خود را بدست می آورند.

هنگامی که خسته شده اید و ایده موسیقی جدیدی در ذهن تان وجود ندارد، به موسیقی دیگران گوش دهید. اینکار علاوه بر لذت داشتن و بالابردن درک موسیقی شما، بدون آنکه متوجه شوید قدرت تخیل شما را افزایش می دهد. شما با اینکار می توانید پاسخ بسیاری از سئوالات و ابهاماتی که به هنگام بداهه نوازی یا ساخت موسیقی برایتان بوجود می آید را پیدا کنید.

کار جدی گوش دادن را باید با قطعات موسیقی نسبتآ ساده شروع کنید. قطعاتی مانند Autumn Leaves ،Summertime یا Satin Doll که ریتم ، هارمونی و ملودی پیچده نداشته باشند. به این ترتیب شما می توانید خیلی راحت تر موسیقی را در ذهن خود ترسیم کنید و پس از آشنایی کامل با آن اقدام به بداهه نوازی روی آن نمایید.

در اینجا به نمونه تمرینهایی که بسیاری از نوازندگان Jazz کم و بیش آنها را مورد استفاده قرار می دهند اشاره می کنیم. سعی کنید آنها را در گامها و قالبهای تغییر هارمونی مختلف تمرین کنید.

• برای شروع به گرم شدن پنج نت اول گام و نیز آکورد پایه گام (اول، سوم، پنجم، هفتم، نهم) را برای تمام گام ها اجرا کنید.
• آکورد پایه را برای همه گام ها اجرا کنید.
• گام کامل را از پایه تا فاصله نهم بصورت رفت و برگشت برای گامهای مختلف تمرین کنید.
• آکوردهای هفتم را بصورت رفت و برگشت اجرا کنید (1، 3، 5، 7، 5، 3، 1).
• عینآ مورد بالا را برای آکوردهای نهم نیز اجرا کنید.
• گام را تا فاصله نهم اجرا کنید و در برگشت آکورد را پایین بیایید.
• آکورد نهم را بصورت آرپژ بالا رونده اجرا کنید و در برگشت گام را اجرا کنید.
• در محدوده صوتی ساز خود چند اکتاو گام را بصورت رفت و برگشت فاصله های سوم اجرا کنید.

تمرینات بالا چیزی جز گرم کردن دست و آشنا شدن بیشتر گوش شما با هارمونی های متفاوت نیست، نباید فراموش کنید که اساس ایده موسیقی در Jazz از هارمونی بر می خیزد. حتی بزرگترین نوازندگان نیز قبل از کنسرت و اجرا تمرینهای مشابهی را انجام می دهند. ضمن آنکه اینکار ذهن نوازنده را به دنیای هارمونی میبرد و آنرا برای بداهه نوازی آماده می کند.

بنابراین اگر قرار است اجرای کنسرت داشته باشید سعی کنید روی توالی آکورد قطعاتی که می خواهید آنها را اجرا کنید، تمریناتی را که گفتیم انجام دهید. اینکار توانایی شما در بداهه نوازی روی قطعات کنسرت را بالا می برد.

مشاهده می کنید که برخلاف افکاری که معتقد هستند برای کسب مهارت در موسیقی Jazz تنها باید تمرین کرد، شما باید مطالعه هارمونی و الگوهای تمرینی آنها را نیز داشته باشید. چگونه ممکن است بدون دانستن هارمونی موسیقی Jazz اجرا کرد؟

اما از دیگر تمرینهایی که خلاقیت، دانش و توانایی شما در اجرای بداهه نوازی را بالا می برد، نوشتن (Transcription) قطعات نواخته شده توسط دیگران است. تحلیل این قطعات پس از نوشتن می تواند مزایای بسیاری برای هنرجویان موسیقی Jazz داشته باشد، مثلآ :

• شناخت اینکه قطعات در چه گامی شروع می شوند و چگونه تغییر گام می دهند.
• ملودی ها از کدام نت گام شروع می شوند و به کدام نت گام ختم می شوند.
• آیا حرفه ای ها اصولآ در طیف صوتی بزرگ موسیقی می سازند یا در طیف کوچک.
• تغییرات هارمونی که موسیقیدانان حرفه ای در کارهای خود بکار می برند چگونه است.
• در ملودی های آنها از نتهای آکورد چگونه استفاده می شود.
• نحوه استفاده از نتهای کروماتیک در یک گام چگونه است.
• آیا موسیقی تنها تعدادی ملودی است یا جریانی است که ابتدا، میانه و انتهایی دارد که نمی تواند جز آن باشد.
• آیا آنها از Bluse هم در موسیقی خود استفاده می کنند.
• چه قسمتهایی از موسیقی (هارمونی، ملودی و ریتم) تکرار می شود.
• و ...

بنابراین مشاهده می کنید که صرف نوازندگی و تمرین نمی تواند مهارت های شما در بداهه نوازی را بالا ببرد، بلکه در کنار آنها شما نیاز به مطالعه، تفکر و تحلیل کارهای دیگران نیز دارید. کلام آخر اینکه بداهه نوازی تنها یک مهارت نوازندگی نیست بلکه به مهارت و خلاقیت های ذهنی و علمی هم نیاز دارد.

منبع : گفتگوی هارمونیک